Biegunką nazywamy rozluźnienie stolców i zwiększenie częstotliwości ich oddawania w porównaniu z wcześniej obserwowanym rytmem oddawania stolca.

Dr hab. n. med. Jarosław Kwiecień
Specjalista gastroenterologii dziecięcej, specjalista pediatra

Są też definicje biegunki opierające się na liczbie oddawanych stolców mówiące, że biegunką nazywamy stan, w którym dziecko oddało co najmniej 3 płynne lub półpłynne stolce w czasie 12 godzin albo co najmniej 1 płynny lub półpłynny stolec z domieszką dużej ilości śluzu, ropy lub krwi. Większość przypadków biegunki u dzieci to tzw. biegunki ostre, trwające nie dłużej niż 7-10 dni. Biegunkę nazywamy przewlekłą, gdy trwa ponad 14 dni.

Przyczyny biegunki u dzieci

Najczęstszą przyczyną biegunki są zakażenia przewodu pokarmowego. Czynnikiem powodującym infekcje jelitowe w naszym kraju są najczęściej wirusy, takie jak rotawirusy, adenowirusy i norowirusy. Na drugim miejscu są przyczyny bakteryjne (Salmonella, Shigella, Yersinia i inne). Dużo rzadziej przyczyną biegunek są zakażenia pasożytnicze lub grzybicze. Przyczyną biegunek są też tzw. zatrucia pokarmowe. Należą one zasadniczo do zakażeń bakteryjnych, ale w tym przypadku zakażeniu ulega pierwotnie nie człowiek, ale pokarm. Bakterie namnażające się w zakażonym i niewłaściwie przechowywanym pokarmie wytwarzają toksyny, które spożyte następnie przez człowieka powodują bóle brzucha, wymioty i biegunkę. Typowym przykładem takiego mechanizmu działania bakterii są zatrucia gronkowcowe, związane głównie ze spożywaniem mleka i produktów mlecznych (np. lodów). W zatruciach pokarmowych zwykle dziecko najpierw intensywnie wymiotuje, a dopiero potem dostaje biegunkę. Możliwe są też biegunki nie związane z infekcjami. Przykładami takich schorzeń mogących objawiać się biegunką są: alergia pokarmowa, nietolerancja laktozy, celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna. Biegunka bywa też objawem zespołu nadwrażliwego jelita oraz efektem nadmiernego spożycia przez dziecko płynów, zwłaszcza zawierających cukry proste (soki, kompoty itp.).

Kiedy biegunka u dzieci jest objawem alarmowym?

Głównym zagrożeniem przy biegunce jest odwodnienie oraz zaburzenia składu elektrolitów we krwi dziecka. Bardzo niekorzystne jest, jeżeli dziecko z biegunką dodatkowo wymiotuje, zmniejsza to bowiem szanse na skuteczne nawodnienie doustne. 

Zaburzenia elektrolitowe mogą powodować drżenia lub drgawki, albo znaczne osłabienie lub przeciwnie – duże pobudzenie dziecka.

Szczególną uwagę należy zwracać na stan świadomości dziecka, suchość błon śluzowych, zmniejszoną ilość wydalanego moczu, chęć do picia oraz wygląd stolców i ich objętość. Zaburzenia elektrolitowe mogą powodować drżenia lub drgawki albo znaczne osłabienie lub przeciwnie – duże pobudzenie dziecka. Wszystkie te objawy u dziecka z biegunką są wysoce alarmowe i wymagają pilnego zawiadomienia lekarza rejonowego lub pogotowia ratunkowego. Wprawdzie przy obecnym poziomie opieki zdrowotnej w naszym kraju ciężkie powikłania biegunek zdarzają się rzadko, ale należy pamiętać, że odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe w przebiegu ostrej biegunki mogą być nawet przyczyną zgonu dziecka. Najbardziej zagrożone są dzieci najmłodsze, u których utrata płynów bywa bardzo szybka.

Postępowanie w przypadku biegunki u dzieci

W ostrej biegunce podstawą jest dostarczenie dziecku odpowiedniej ilości wody i elektrolitów. W aptekach są dostępne bez recepty takie preparaty o składzie dopasowanym do potrzeb dziecka z biegunką, w tym preparaty w najwygodniejszej do stosowania w domu postaci gotowych płynów w buteleczkach lub kartonikach. Podstawowa metoda domowego leczenia biegunek z wykorzystaniem tego typu płynów nazywana jest „przerwą wodną”. Polega ona na tym, że należy przerwać normalne karmienia i przez 4-6 godzin podawać dziecku do picia zakupione w aptece preparaty lecznicze zawierające odpowiednie proporcje wody i elektrolitów. W przypadku braku poprawy lub obecności opisanych powyżej objawów alarmowych konieczny jest kontakt z lekarzem.

Bardzo ważnym elementem postępowania w leczeniu biegunki jest ocena możliwości stosowania nawodnienia doustnego.

Lekarz badając dziecko chorujące na ostrą biegunkę, musi przede wszystkim określić, czy u dziecka występują cechy odwodnienia i jakie jest ich ewentualne nasilenie. Bardzo ważnym elementem postępowania jest ocena możliwości stosowania nawodnienia doustnego. Ważny jest nie sam fakt, czy dziecko pije płyny i nie wymiotuje, ale także ocena, czy jest w stanie drogą wyłącznie doustną wyrównać cały istniejący niedobór płynów oraz dodatkowo swoje bieżące zapotrzebowanie na płyny. W przypadku stwierdzania ciężkiego odwodnienia, zaburzeń świadomości, niechęci do picia lub wymiotów powodujących dodatkową utratę płynów po próbach pojenia lekarz podejmuje decyzję o skierowaniu dziecka do szpitala. Jeżeli stan dziecka jest dość dobry i wydaje się, że można uzyskać nawodnienie drogą doustną, lekarz na podstawie wyniku badania fizykalnego oraz wagi dziecka wylicza niezbędną ilość płynów, jaką dziecko powinno spożyć w ciągu najbliższych godzin leczenia oraz decyduje o ewentualnych dodatkowych lekach przeciwbiegunkowych lub przeciwinfekcyjnych.

Większość pediatrów, oprócz zalecenia doustnych płynów nawadniających, przepisuje różne leki przeciwbiegunkowe, probiotyki, a nawet doustne antybiotyki i chemioterapeutyki. Warto jednak pamiętać, że większość ostrych biegunek to choroby samoograniczające się, w których należy unikać nadmiaru leków. Podstawowym i często jedynym leczeniem powinno być uzupełnienie niedoboru wody i elektrolitów oraz zapobieganie odwodnieniu w przypadku oddawania kolejnych biegunkowych stolców. Najlepszym środkiem służącym temu celowi są dostępne w aptekach tzw. doustne płyny nawadniające (DPN).