To, czy dziecko dobrze opanuje te umiejętności, znacząco wpłynie na jego przyszłość – zadecyduje o wykształceniu i sprawności działania w życiu zawodowym. Czy mamy jednak jakikolwiek wpływ na wysokość ilorazu inteligencji? Co kształtuje inteligencję dziecka?

Co to jest inteligencja?

Termin inteligencja, mimo że często stosowany w języku potocznym, w psychologii nie posiada jednej, powszechnie akceptowanej definicji. Badacze zgadzają się co do tego, że inteligencja jest względnie stałą, indywidualną i ujawniającą się w różnych sytuacjach cechą.

By wyjaśnić pojęcie inteligencji, najczęściej stosuje się definicję zaproponowaną przez amerykańską socjolog Lindę Gottfredson w 1994 roku:

Jak powstaje inteligencja dziecka?

Liczne badania wskazują, że na przyszłą inteligencję dziecka w mniej więcej równym stopniu wpływają geny i środowisko.

Rozwój poznawczy, czyli zdolność dziecka do odbierania, zapamiętywania i przetwarzania informacji docierających do niego z otoczenia, postępuje w konsekwencji wzajemnego oddziaływania dwóch procesów: powiększania się mózgu dziecka i zdobywania doświadczeń. Inteligencja powstaje więc wraz z rozwojem mózgu dziecka, przy jednoczesnym, ciągłym doświadczaniu przez nie świata.

Rozwój poznawczy dziecka można wspierać wpływając zarówno na pierwszy, jak i na drugi proces. Na prawidłowe kształtowanie mózgu płodu, przyszła mama może wpływać odpowiednio się odżywiając.

Po narodzinach, mózg dziecka nadal się rozwija – w ciągu całego życia nie będzie rozwijał się tak intensywnie jak w pierwszych latach życia. Ogromne znaczenie dla właściwego kształtowania się układu nerwowego dziecka w ciągu pierwszych dwóch lat jego życia ma jakość i ilość dostarczanych mu pokarmów. Nie bez znaczenia są też inne czynniki, tzw. środowiskowe, takie jak np. poczucie bezpieczeństwa, miłości i bliskości, zabawa, kontakty z innymi ludźmi.

Odkrywanie poszczególnych elementów rzeczywistości powinno przebiegać w środowisku stymulującym mózg. Aby zapewnić takie środowisko, należy umożliwiać dziecku reakcję na różne bodźce, m.in. poprzez zabawę, mówienie do niego, tłumaczenie sytuacji, w których bierze udział. Z czasem dziecko staje się coraz bardziej pojętne, może przyswoić coraz więcej informacji z otoczenia, a najlepszą nagrodą dla rodziców będzie świadoma reakcja na określone zachowanie opiekuna (np. wspólne powtarzanie wierszyka). 

Dotykając otoczenie, dzieci gromadzą doświadczenia o otaczającym świecie, poznają prawidłowości w zmianach oporu między swoim ciałem, a tym co jest wokół. W ich umysłach powstają pewne reguły – tzw. reguły dotykania – które pozwalają na porządkowanie doświadczeń, a dzięki temu powoli kształtuje się obraz własnego ciała i świata otaczającego, powstają tzw. schematy poznawcze.

Pierwotnym źródłem wiedzy na temat otoczenia jest aktywność ruchowa, poznawanie świata przy pomocy manipulacji – chwytania, badania palcami. Kluczowe znaczenie w tej fazie odgrywają doświadczenia dotykowe, a działania manualne są nadrzędne nawet wobec spostrzeżeń wzrokowych czy słuchowych. Doświadczenia gromadzone przez dziecko podczas tzw. manipulacji są najistotniejsze dla ustalania stałości kształtu i wielkości otaczających przedmiotów.

J.S. Bruner, który jest autorytetem w sprawach rozwoju dzieci, podkreślał wyjątkowe znaczenie doświadczeń ruchowych i manipulacyjnych dla tworzenia się tzw. reprezentacji, czyli uczenia się powtarzających się w otoczeniu prawidłowości, a te znajdują odniesienie w rozwoju poznawczym.

U małych dzieci, zwłaszcza do lat 3, rozwój sfery poznawczej i ruchowej jest ze sobą tak ściśle powiązany, że psycholog nie bada „rozwoju inteligencji”, tylko ocenia rozwój psychoruchowy. Polskim narzędziem do takiej oceny dziecka w wieku od 3. miesiąca życia do 3 lat jest Dziecięca Skala Rozwojowa (DSR). Podczas badania ustala się poziom rozwoju takich aspektów rozwoju dziecka, jak motoryka, manipulacja, koordynacja wzrokowo-ruchowa, mowa, zachowania społeczne oraz dokonuje się obserwacji zachowania w zakresie wigoru i rytmiczności; adaptacyjności, czyli przystosowania do nowych okoliczności, czy wrażliwości.

Czy wiesz, że..? Badania przeprowadzone przez naukowca Jamesa R. Flynna z Uniwersytetu w Otago w Nowej Zelandii wykazały, że iloraz inteligencji na świecie wzrasta o około 3 punkty IQ na dekadę?

W kształtowaniu inteligencji dziecka rolę odgrywają zarówno geny jak i czynniki środowiskowe. By rozwój poznawczy przebiegał prawidłowo, mózg dziecka musi kształtować się właściwie, a środowisko w którym wychowuje się dziecko powinno inspirować do poznawania świata i nabywania doświadczeń.  Dostarczając „małemu” mózgowi odpowiednie składniki odżywcze i przedstawiając dziecku w ciekawy sposób otaczającą rzeczywistość, wpływasz na jego inteligencję i troszczysz o jego przyszłość.